گویش بیخی بخشی از میراث زبانی جنوب ایران است و در شماری از آبادیهای بیخهجات به کار میرود. این گویش در پیوند با مجموعهٔ گویشهای لارستانی یا اچمی بررسی میشود؛ مجموعهای که تنوع درونی فراوان دارد و واژگان و ساختهای کهن را در خود حفظ کرده است.
زبان؛ بایگانی زندگی مردم
هر واژهٔ محلی اطلاعاتی دربارهٔ محیط، شغل، خوراک، پوشاک و روابط اجتماعی دارد. نام ابزارهای کشاورزی، اصطلاحات مربوط به باران و باد، شیوههای خطابکردن خویشاوندان و ضربالمثلها نشان میدهند مردم چگونه جهان پیرامون خود را فهمیدهاند.
گویش محلی در خانه و جمعهای خانوادگی زنده میماند، اما مهاجرت، آموزش یکزبانه و نفوذ رسانهها میتواند دامنهٔ کاربرد آن را کاهش دهد. هدف از پاسداری گویش، مقابله با فارسی معیار نیست؛ یک جامعه میتواند هم فارسی را بهخوبی بداند و هم زبان مادری خود را حفظ کند.
چه کار میتوان کرد؟
ضبط گفتوگو با سالمندان، گردآوری واژهها، نوشتن قصههای کوتاه، ثبت لالاییها و تولید محتوای صوتی راههای عملی حفاظت از گویشاند. بهتر است هر فایل با نام گوینده، آبادی، تاریخ ضبط و معنای فارسی واژهها ثبت شود تا برای پژوهشگران آینده قابل استفاده باشد.
مدرسهها و انجمنهای محلی نیز میتوانند مسابقهٔ قصهگویی یا واژهگردانی برگزار کنند. حضور جوانان در این فرایند ضروری است، زیرا زبان زمانی زنده میماند که در زندگی روزمره و تولید محتوای تازه به کار رود.
بیخه داتکام از خوانندگان دعوت میکند واژهها، مثلها و روایتهای معتبر خانوادگی خود را همراه با توضیح و نام آبادی برای ثبت در دانشنامهٔ مردمی منطقه ارسال کنند.
منابع مطالعه: پژوهشهای زبانشناختی دربارهٔ گویشهای لارستانی و مدخل «گویش بیخی»؛ همچنین روایتهای شفاهی گویشوران بومی.